Margvíslegar aðgerðir til að bregðast við alvarlegri stöðu í fangelsismálum

Dómsmálaráðherra sótti fund fjárlaganefndar Alþingis í vikunni og gerði grein fyrir fjármálaáætlun næstu fimm ára á málefnasviðum dómsmálaráðuneytisins.

Töluverð umfjöllun hefur verið að undanförnu um fangelsismál á Íslandi og á fundi fjárlaganefndar sköpuðust umræður um stöðu þeirra. Staðan í þessum málaflokki hefur verið erfið í mörg ár, vandinn er alvarlegur og ljóst að án aðgerða á hann eftir að aukast. Framundan eru nokkrar aðgerðir sem eiga eftir að skipta sköpum fyrir þennan málaflokk.

Fyrsta öryggisfangelsið

Stærsta verkefnið er fangelsið að Stóra-Hrauni sem fyrirhugað er að rísi á næstu árum. Það verður bylting í fangelsismálum enda fyrsta öryggisfangelsið hér á landi. Nýverið fékkst heimild til að hefja jarðvinnu og reiknað er með að hún geti hafist síðsumars.

• Útboð vegna jarðvegsvinnu á Stóra-Hrauni fyrirhugað á næstu vikum

Þegar fangelsið verður fullbyggt tekur það við af Litla-Hrauni sem komið er til ára sinna og uppfyllir ekki þær kröfur sem gerðar eru um öryggi og endurhæfingu í fangelsum. Áætlaður heildarkostnaður er 28,9 milljarðar og þar verða rými fyrir 128 afplánunarfanga en ekki 100 eins og gert var ráð fyrir í frumathugun.

"Staðan í fangelsum landsins hefur verið erfið til margra ára og kerfið vanfjármagnað. Með byggingu Stóra-Hrauns erum við að fjölga fangelsisplássum, en það gerist ekki á einni nóttu. Stórar aðgerðir taka tíma. Þetta er nauðsynleg langtímaaðgerð og það er mikilvægt að hefjast handa. Samhliða þessu erum við að ráðast í aðrar aðgerðir til að bregðast við vandanum," segir Þorbjörg S. Gunnlaugsdóttir dómsmálaráðherra.
Lagt hefur verið til að byggingu Stóra-Hrauns verði skipt í tvo áfanga. Ráðgert er að fyrsta áfanga verði lokið árið 2031 en þá verður hægt að reka nýtt fangelsi fyrir 56 fanga þannig að öll aðstaða til vinnu og endurhæfingar verði þegar til staðar. Í þeirri fjármálaáætlun sem nú liggur fyrir Alþingi er gert ráð fyrir að kostnaður við fyrsta áfanga nemi 17,8 milljörðum.

Litla-Hraun verður rekið samhliða fyrsta áfanga Stóra-Hrauns eða þar til byggingu síðari áfanga Stóra-Hrauns er lokið. Þetta er gert til að hægt verði að stytta boðunarlista umtalsvert og koma í veg fyrir að dómar fyrnist sökum plássleysis. Á síðustu þremur árum hafa 234 dómar fyrnst vegna skorts á plássi.

Hönnun og nánari útfærsla á öðrum áfanga liggur fyrir og unnið verður að fjármögnun hans í næstu fjármálaáætlun.

Ekki hefðbundið húsnæðisverkefni

Í nýju fangelsi verður hugað sérstaklega að því að hægt verði að skipta föngum upp svo tryggja megi öryggi þeirra, fangavarða og annarra sem starfa í fangelsum. Í ábendingum frá Ríkislögreglustjóra hefur komið fram að erfitt sé að takast á við skipulagða glæpastarfsemi þar sem það það er flókið að aðgreina hópa í fangelsum landsins.

Stóra-Hraun er ekki hefðbundið húsnæðisverkefni og við byggingu þess er gert ráð fyrir stoðrýmum sem nýtast fleiri fangelsum. Á Stóra-Hrauni verður til að mynda framreiðslueldhús sem á meðal annars að þjónusta fangelsið á Hólmsheiði, ásamt kennslu- og þjálfunaraðstöðu fyrir starfsmenn sem er ekki til staðar í fangelsum í dag. Þar verða líka rými til að sinna endurhæfingu fanga sem tryggja að hægt verður að bjóða upp á nám, vinnu og iðjuþjálfun.

Framkvæmdir á Sogni og tvö frumvörp til meðferðar hjá Alþingi

Ráðherra hefur sömuleiðis mælt fyrir frumvarpi sem kveður á um tímabundna breytingu á lögum um fullnustu refsinga. Frumvarpið er nú til meðferðar hjá allsherjar- og menntamálanefnd Alþingis. Þar er kveðið á um að þeir fangar sem ákveðið hefur verið að brottvísa geti fengið reynslulausn eftir að hafa afplánað þriðjung refsingarinnar. Um leið fá þeir endurkomubann til Íslands og á Schengen-svæðið hafi þeir ekki rétt til búsetu í öðru Schengen-ríki.

Verði frumvarpið samþykkt má gera ráð fyrir að það losni um fjörutíu pláss í fangelsiskerfinu. Ráðuneytið áréttar að heimildin er tímabundin til 1. júlí á næsta ári og gildir því ekki um dóma sem falla eftir þann tíma.

• Réttindi barna skýrð frekar með breytingartillögum á frumvarpi til laga um brottfarastöð

Fyrirhuguð brottfarastöð kemur einnig til með að hafa áhrif þar sem ávallt er nokkur fjöldi þeirra sem vísa á úr landi vistaður í gæsluvarðhaldi í fangelsi. Rétt er að árétta að með breytingu sem ráðherra sendi allsherjar-og menntamálanefnd í lok febrúar er kveðið skýrt á um að fjölskyldur með börn verði vistaðar í húsnæði sem er eingöngu ætlað fjölskyldum með börn. Öll Norðurlönd reka brottfararstöðvar og henni er eingöngu beitt þegar önnur vægari úrræði duga ekki til.

"Við þurfum að bregðast við vandanum og grípa til alvöru aðgerða. Með því að ráðast í tímabundna aðgerð um brottvísun erlendra fanga og með byggingu brottfararstöðvar léttum við á fangelsum. Þannig styttum við boðunarlista og drögum úr því að dómar fyrnist. Ég hef einnig verið að endurskoða verkferla varðandi flutning dæmdra manna milli ríkja og afplánun fanga í heimaríki til að gera ferlið bæði raunhæft og skilvirkara en nú er," segir ráðherra.
Að lokum má nefna fyrirhugaðar framkvæmdir við opna fangelsið að Sogni. Með þeim fjölgar plássum úr 21 í 35. Undirbúningur að útboði hefst strax í maí og kostnaðurinn er áætlaður um 440 milljónir.

Sjö af þessum fjórtán nýju plássum eru sérstaklega hugsuð fyrir konur og tekur hönnun og útfærsla vistunarrýma sérstaklega mið af þeirri kröfu að gætt sé að aðskilnaði milli kvennanna og þeirra karla sem vistaðir eru á Sogni. Með þessu er meðal annars komið til móts við ábendingar umboðsmanns Alþings um að staða kvenna í fangelsum sé almennt lakari en karla. Áætluð verklok eru í október á næsta ári.