In 1795 gingen Amsterdammers voor het eerst naar de stembus (maar niet iedereen mocht meedoen)

23 oktober 2025

Het is januari 1795. De winter is streng, de Franse troepen staan voor de deur, en de oude Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden wankelt. De economie ligt plat, het volk is murw van oorlog, en het vertrouwen in de stadhouder, Willem V van Oranje-Nassau, is volledig verdwenen. Terwijl Franse legers het land binnenmarcheren, vlucht Willem V naar Engeland. In die chaos grijpen revolutionairen hun kans.

Vrijverklaard

Op 18 januari neemt het Amsterdams Comité Revolutionair de macht over in de stad. Een groep burgers, beïnvloed door de idealen van vrijheid, gelijkheid en broederschap uit Frankrijk, verklaart Amsterdam vrij, onafhankelijk van Oranje en het oude regentenbestuur. De macht verschuift. Die ligt niet langer bij erfelijke bestuurders of oude koopmansfamilies, maar bij een nieuw, zelfverklaard volk. Dezelfde dag wordt de Bataafse Republiek geboren.

Het is een moment van omwenteling. Voor het eerst klinkt in Nederland het idee dat politieke macht voortkomt uit het volk zelf. Niet van boven, maar van beneden, van de burgers zelf. Geïnspireerd door de Franse Revolutie.

Feest rondom de vrijheidsboom op de Dam, omgedoopt tot Plein der Revolutie, ter gelegenheid van de Alliantie tussen de Franse en Bataafse republiek, op 19 juni 1795

Verkiezingen

Na de machtsgreep moet de stad opnieuw worden ingericht. Amsterdam wil een lokaal bestuur opzetten dat niet door benoeming, maar door verkiezing tot stand komt. In februari 1795 worden gemeenteraadsverkiezingen uitgeschreven, een radicaal experiment in een land dat eeuwenlang werd geleid door een kleine, gesloten elite.

Toch kent die nieuwe democratie duidelijke grenzen. Alleen wie voldoet aan een aantal eisen mag stemmen: men moet minstens 21 jaar oud zijn, burger van Amsterdam, en beschikken over voldoende vermogen. Dat betekent in de praktijk dat vooral rijke, witte mannen stemrecht hebben. Vrouwen, arbeiders, bepaalde bevolkingsgroepen en armen worden uitgesloten.

Eerste gekozen parlement

Maar toch, het is een begin. Voor het eerst in de Nederlandse geschiedenis krijgen burgers, hoe beperkt ook, directe invloed op hun stadsbestuur. Plots is politieke participatie mogelijk buiten de oude elite om. Wat begint in Amsterdam werkt aanstekelijk en leidt tot iets groters. Andere steden volgen snel en schrijven hun eigen lokale verkiezingen uit. En in 1796 worden zelfs landelijke verkiezingen gehouden voor de Nationale Vergadering van de Bataafse Republiek. Het is het eerste parlement in de Nederlandse geschiedenis dat, hoewel indirect, door burgers wordt gekozen.

Zitting van de eerste Nationale Vergadering in Den Haag, van 1 maart 1796 tot 31 augustus 1797. Het is dezelfde zaal waarin later, tot 1992, de Tweede Kamer zijn zittingen zal houden.

Gecontroleerd systeem

De Nationale Vergadering bestaat uit 126 leden, ook wel representanten genoemd, en is bedoeld om het hele land te vertegenwoordigen. Het kiesstelsel werkt via een soort tussenstap. Burgers kiezen lokale afgevaardigden, en deze afgevaardigden kiezen vervolgens de leden van de Nationale Vergadering. Die tussenstap houdt de macht nog deels bij de gegoede burgerij, maar het principe is revolutionair: gezag dat afgeleid wordt van de wil van het volk. Het is een breuk met het verleden. De kiem van representatieve democratie wordt geplant.

Breuk met het oude bestuur

Voornamelijk mannen uit de stedelijke burgerij nemen plaats in de Nationale Vergadering. Koopmannen, notarissen, ambtenaren en andere invloedrijke burgers. Hun taak is groot. Ze moeten het land hervormen, wetten opstellen en werken aan een nieuwe grondwet. Daarmee leggen zij misschien wel de basis voor wat later de Grondwet van 1848 en het parlementaire systeem van vandaag zou worden. Ze doen het hoe dan ook compleet anders dan het oude stadhouderlijke en regentenbestuur. Dat was eeuwenlang onverkiesbaar en gebaseerd op familiebanden en privileges.

Portret van Nicolaas van Staphorst (1742-1801), lid van de Nationale Vergadering

Verschillende politieke stromingen

Het parlement vertegenwoordigt een mix van politieke stromingen. Sommige leden zijn groot voorstander van radicale hervormingen. Anderen willen vooral stabiliteit en behoud van stedelijke macht. En die spanning, tussen vernieuwing en behoud, zien we ook in de Nederlandse politiek zoals we die nu kennen. Wat de leden van de Nationale Vergadering met elkaar gemeen hebben, is dat ze zich allemaal inzetten voor het algemeen belang. En dat algemeen belang geldt niet alleen voor een selecte groep, maar voor allen.

Van korte duur

De Bataafse Republiek houdt uiteindelijk maar kort stand. In 1801 krijgt de republiek een nieuwe grondwet en een andere naam (Bataafs Gemenebest), en enkele jaren later verandert Napoleon Nederland in een koninkrijk. Aan de Nationale Vergadering komt zelfs nog eerder een einde, na een staatsgreep op 22 januari 1798. Het zijn overigens leden van de vergadering zelf die het de nek omdraaien. Maar het zaadje van de democratie was geplant.

Democratie is niet vanzelfsprekend

Wat 3 eeuwen geleden in Amsterdam begon, leeft nog altijd voort in ons kiesstelsel. Elke keer dat we stemmen, herhalen we de woorden van de revolutionairen van 1795: de macht hoort bij ons. Maar hun idealen herinneren ons ook aan iets anders.

Democratie is geen vanzelfsprekendheid. Het is een systeem dat voortdurend onderhoud vraagt, debat, vertrouwen, participatie. Wie stemt, doet dus meer dan een hokje rood kleuren. Die sluit zich aan bij een eeuwenoude keten van burgers die, telkens opnieuw, besloten om mee te doen. Namens het volk, voor het volk, en het algemeen belang.

Beeld: Stadsarchief Amsterdam

Lees ook

• Op deze bijzondere plekken in Amsterdam en Weesp kunt u stemmen voor de Tweede Kamer
• Dit is de meest spectaculaire kaart van Amsterdam
• De Collectie | Het einde der tijden