Biopolis en de vrouwvriendelijke woning

Luzia Hartsuyker-Curjel (1933-2011) volgt een opleiding aan de Eidgenossige Technische Hochschule te Zürich, waar zij haar latere man Enrico Hartsuyker leert kennen. In 1953 komen ze naar Nederland en betrekken een kleine woning in Amsterdam Watergraafsmeer. Zij vinden deze woningplattegrond niet geschikt en bedenken daarom andere, meer flexibele woningplattegronden. Daarnaast ontwikkelen ze ook nieuwe ideeën over stedenbouw. Vanaf 1961 werken ze aan Biopolis, een biologisch verantwoorde stad. In plaats van het scheiden van functies vinden zij dat wonen, werken, winkelen en recreëren een ruimtelijke samenhang moeten hebben. Biopolis bestaat uit heuvels (piramides) met woningen aan de buitenkant. De andere functies liggen meer binnen in de heuvel, auto's vinden een plek in parkeergarages onderin.

Aan de Cannenburg in Buitenveldert ontwerpen de Hartsuykers in 1965 zogeheten atriumwoningen. Rondom het glazen atrium heeft elke woning een indeling naar de wens van de opdrachtgevers. Men kan rondom het atrium lopen. De Hartsuykers gaan er ook zelf wonen.

In 1983 wordt de landelijke stichting Vrouwen Bouwen Wonen (VBW) opgericht. Luzia Hartsuyker-Curjel sluit zich aan bij het Amsterdamse netwerk VBW. Haar alternatieve woningplattegronden dragen bij aan de kritiek op de bestaande bouw. Bij projecten aan het Borssenburgplein en Gein 3 in Amsterdam ontwerpt zij een vrouwvriendelijke woning, waarbij elk lid van het huishouden een gelijkwaardige kamer heeft, dus zonder traditionele huiskamer. De woningen zijn een succes, hoewel de bewoners wel behoefte hebben aan een grotere kamer voor gemeenschappelijke activiteiten.

Bouwen voor de buurt: stadsvernieuwing in het centrum

Eind jaren 70 van de vorige eeuw komt in Amsterdam de stadsvernieuwing op gang. De Amsterdamse vooroorlogse buurten zijn ernstig in verval geraakt. Zo zijn er in de binnenstad vele gaten in het straatbeeld, of zogeheten 'onderstukken', waarbij alleen de begane grond nog overeind staat. Ook in de Kinkerbuurt, Dapperbuurt en de Pijp staan veel woningblokken in de stutten. Veel gezinnen trekken weg naar Purmerend en Almere. Maar er zijn ook buurtbewoners die in actie komen en in hun buurt willen blijven wonen. Een nieuwe generatie architecten gaat aan de slag en maakt in samenspraak met hen nieuwbouwontwerpen: bouwen voor de buurt!

Fenna Oorthuys (1944) is bekend om haar ontwerp voor een bouwplan op de hoek van de Zwanenburgwal en de Staalstraat en in de Verversstraat. Ze werkt daarbij samen met architect Paul de Ley (1943-2024). In 1986 realiseren zij hier - in opdracht van het Gemeentelijk Woningbedrijf - 36 sociale huurwoningen. Voor het grootste deel gaat het om twee- of driekamerwoningen. Op de begane grond komen bedrijven en is er plek voor 3 atelierwoningen. Uitgangspunt is om aansluiting te vinden met de bestaande bebouwing in de Nieuwmarktbuurt en Waterloopleinbuurt. Opvallend zijn de ronde hoeken, de vele glaspartijen en het witte stucwerk. Het hoekpand is sinds juni 2025 een gemeentelijk monument. De entree van de woningen is aan het rustige binnenterrein, waar ook de keukens zijn gesitueerd. De woonkamers zitten aan de straatkant.

Een eerder belangrijk project van Oorthuys en De Ley is op het Bickerseiland. Hier wil de gemeente kantoren bouwen, maar dankzij protesten van het Aktiecomité Westelijke eilanden wordt dat voorkomen. Resultaat zijn 2 bijna gesloten bouwblokken aan de Grote Bickerstraat hoek Blokmakerstraat. De 158 woningen worden ontsloten door galerijen met trappenhuizen op de hoeken. Balkons en erkers wisselen elkaar af en zorgen voor een gevarieerd gevelbeeld.

Schuifdeuren in de Dapperbuurt

Margreet Duinker (1953) begint in 1984, na haar studie aan de Technische Hogeschool te Delft, een architectenbureau met partner Machiel van der Torre. Zij ontwerpen sociale woningbouw in diverse Amsterdamse buurten. Een goed voorbeeld is het bouwblok met 49 woningen in de Wagenaarstraat 20-24 en 30-36 in de Dapperbuurt, uit 1988. Hierover zegt Duinker: "De gebouwen hebben een transparante, duidelijke en kleurige aanwezigheid als onafhankelijke structuren in een straat."

Opvallend zijn de van de straat af zichtbare trapportalen, die evenwijdig in de voorgevel liggen. Hiermee ontstaat een gemeenschappelijke buitenruimte voor 2 of 3 huishoudens. Tegelijk zien passanten en overburen bewoners en bezoekers naar binnen gaan of vertrekken. Duinker noemt dit 'een levend theater'. Dezelfde trapportalen past ze toe in de Tweede van Swindenstraat 3-13. Voor de Wagenaarstraat ontwikkelt Duinker de schuifdeurwoning. In het midden van de woning zijn de badkamer en de keuken gesitueerd. Rondom ontstaat een grote vrije ruimte, die door schuifdeuren wisselend kan worden opgedeeld. Daglicht komt diep de woning binnen. Het idee van 'schuifdeurwoningen' keert terug bij de driekamerwoningen van een ander stadsvernieuwingsproject in de Jordaan: Tuinstraat 103-109. Bij de vierkamerwoningen wordt de 'kamer en suite' in ere hersteld.

Woningbouw in Geuzenveld

In Geuzenveld ontwerpt bureau Duinker Van der Torre in 1991 voor woningbouwvereniging Rochdale portiekwoningen en eengezinswoningen. Deze eengezinswoningen liggen in 2 stroken van 54 woningen aan beide kanten van het verkeersvrije Willem Dreesplantsoen. De strakke blokken hebben een schuin lessenaarsdak en doorlopende ramen op de tweede verdieping. De portiekwoningen aan de J.M. den Uylstraat staan haaks op deze strokenbouw en hebben een gebogen gevelwand. Voor de licht golvende wand is een roestvrijstalen scherm van kolommen en liggers geplaatst, waarop de balkons rusten. Dit scherm geeft de gevel meer diepte en variatie.

Net als bij de stadsvernieuwingsprojecten is veel aandacht besteed aan de woningplattegronden. Zo is in het gebogen blok de badkamer tussen 2 slaapkamers geplaatst, waardoor de 'verkeersruimte' beperkt wordt. De eengezinswoningen zijn breed, met de slaapkamers over de volle gevelbreedte.

Tot slot

Uiteraard hebben deze 3 architectes veel meer gebouwen (ook buiten Amsterdam) ontworpen. Wat bij alle 3 opvalt, is hun aandacht voor de woningplattegrond met andere oplossingen dan voorheen gebruikelijk was. Deze plattegronden wijken doorgaans af van de gebruikelijke traditionele gezinswoningplattegrond en creëren zo meer keuzevrijheid voor de bewoners.

Erfgoed van de Week

In de rubriek Erfgoed van de Week staat elke week een bijzondere archeologische vondst, vindplaats, voorwerp, monumentaal gebouw of historische plek in de stad centraal. Via de website amsterdam.nl/erfgoed, Open Research Amsterdam, LinkedIn, Instagram @monumentenarcheologie, en Facebook Monumenten en Archeologie delen de erfgoedexperts van Bureau Monumenten en Archeologie het erfgoed van de stad met Amsterdammers én overige geïnteresseerden. Dit artikel is geschreven door Ellen van Kessel.

_{Bannerfoto: Luzia Hartsuyker-Curjel aan het werk. | Foto: Rob Bogaerts/Anefo, beeldbank Nationaal Archief (2.24.01.05 934-0260(opent in nieuw venster)).}