Projekt ustawy o szczególnych środkach ochrony osób uczestniczących w debacie publicznej

Rada Ministrów przyjęła projekt ustawy o szczególnych środkach ochrony osób uczestniczących w debacie publicznej, przedłożony przez Ministra Sprawiedliwości.

Projekt wzmacnia ochronę osób zabierających głos w sprawach publicznych - dziennikarzy, aktywistów, organizacji społecznych i naukowców. Nowe przepisy to przede wszystkim ochrona wolności wypowiedzi i przeciwdziałanie nadużywaniu postępowań cywilnych do ograniczania debaty publicznej i uciszania krytyki. Dzięki temu trudniej będzie wykorzystywać procedury prawne jako narzędzie nacisku lub zastraszania. Proponowane rozwiązania wdrażają prawo Unii Europejskiej i wprowadzają skuteczniejsze narzędzia ochrony przed tzw. pozwami SLAPP.

Coraz częściej zdarzają się sytuacje, w których wpływowe podmioty - np. duże firmy, lobbyści, politycy czy instytucje - pozywają osoby zabierające głos w sprawach publicznych nie po to, by realnie dochodzić swoich praw, ale by wywołać długotrwałe i kosztowne postępowanie sądowe w celu zniechęcenia do dalszej działalności.

Takie działania nazywa się SLAPP (Strategic Lawsuits Against Public Participation), czyli strategicznymi pozwami przeciwko udziałowi społeczeństwa w debacie publicznej. Nawet jeśli pozew jest nieuzsadniony, sam proces może być długi i stresujący. To powoduje tzw. "efekt mrożący" - może prowadzić do ograniczenia aktywności w debacie publicznej oraz zniechęcać do zabierania głosu w sprawach publicznych.

Najważniejsze rozwiązania

• Szybciej będzie można zakończyć bezzasadne sprawy.
  • Sąd będzie mógł oddalić lub odrzucić pozew już na wczesnym etapie, jeśli będzie oczywiście bezzasadny lub stanowi nadużycie prawa procesowego.
  • Wprowadzone zostają wskazówki, które pomogą sądom rozpoznać, czy pozew jest próbą zastraszenia - np. bardzo wysokie żądania, wiele podobnych pozwów czy działania mające utrudnić obronę.
  • Sąd będzie miał maksymalnie 3 miesiące na podjęcie decyzji w przypadku oczywiście bezzasadnego powództwa.
• Wprowadzona zostaje ochrona finansowa dla osób pozywanych.
  • Osoba, przeciwko której wniesiono sprawę, będzie mogła zawnioskować, aby druga strona wpłaciła kaucję na pokrycie kosztów postępowania.
  • Jeśli pozew okaże się nieuzasadniony, wszystkie poniesione koszty (w tym koszty prawnika) pokryje osoba, która ją zainicjowała.

• Wprowadzona zostaje możliwość nałożenia kary za nadużywanie pozwów sądowych.
  • Sąd będzie mógł nałożyć grzywnę na osobę, która wniosła sprawę, jeśli uzna, że jej celem było uciszenie debaty publicznej.
  • Wysokość grzywny może sięgnąć do 20-krotności minimalnego wynagrodzenia (w 2026 r. do ok. 96 tys. zł), a w skrajnych przypadkach do 100-krotności minimalnego wynagrodzenia (w 2026 r. do ponad 480 tys. zł).
• Organizacje pozarządowe będą mogły wspierać pozwanych przez przystąpienie do toczącego się postępowania lub przedstawiać sądowi istotne dla sprawy informacje lub pogląd dotyczący sprawy rozpatrywanej przez sąd.
• Sąd będzie mógł także zobowiązać osobę, która wniosła sprawę, do opublikowania informacji o przegranej - na jej koszt.
• Ochrona osób zabierających głos w sprawach publicznych obejmie także sprawy cywilne o charakterze międzynarodowym.

Polskie sądy będą mogły rozpoznawać sprawy o naprawienie szkody wynikłej z postępowania typu SLAPP wszczętego poza Unią Europejską, jeżeli osoba poszkodowana mieszka w Polsce.

Nowe przepisy mają wejść w życie po 14 dniach od ogłoszenia w Dzienniku Ustaw.