Mikilvægasta auðlind

Nýsköpun er mikilvægur aflgjafi hvers samfélags. Að fá hugmyndir og koma þeim í verk, finna nýjar lausnir á gömlum vanda, að hagnýta rannsóknir og vísindi fyrir samfélag og atvinnulíf. Án nýsköpunar yrði býsna fátæklegt um að litast hér á landi. Auðlindirnar okkar eru betur nýttar með því að virkja hugvitið í meira mæli.Ég er þeirrar skoðunar að framtíð verðmætasköpunar, og um leið velferðar þjóðarinnar, byggi á öflugri nýsköpun - í víðum skilningi. Þess vegna hefur menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytið lagt áherslu á aukið samspil milli þeirra málaflokka sem varða sköpun með einum eða öðrum hætti: milli háskóla og rannsókna, stuðningsumhverfis nýsköpunar og skapandi greina.

Við þurfum öflugt rannsókna- og vísindasamfélag sem fær hugmyndir, nýsköpunarumhverfi sem getur stutt þessar hugmyndir allt frá fyrstu stigum til markaðar og skapandi stéttir sem finna lausnir og leiðir fyrir notendur og neytendur.Með því að horfa á heildarmyndina og leiða saman rétta fólkið getum við leyst gríðarlega krafta úr læðingi.

369 milljarðar

Landsmenn hafa notið góðs af öflugu nýsköpunarumhverfi á Íslandi, rétt eins og nýsköpunarumhverfið hefur notið góðs af stuðningi landsmanna. Opinber stuðningur við nýsköpun hefur skapað íslensku samfélagi fjárhagsleg og þekkingarleg verðmæti og skapað traustari undirstöður undir hið líflega vistkerfi nýsköpunar sem við þekkjum í dag.Nýleg greining Samtaka iðnaðarins sýnir að á síðasta ári hafi útflutningstekjur tækni- og hugverkaiðnaðar numið 369 milljörðum króna sem samsvarar 18 prósentum af heildarútflutningstekjum hagkerfisins.

Í yfirlitsskýrslu sem ráðuneytið tók saman um stuðning stjórnvalda við nýsköpun frá árinu 2021 sést vel hvernig hagkerfið hefur sveiflast síðustu ár vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Líkt og í nágrannalöndum okkar brugðust stjórnvöld við hinni óvæntu ógn með víðtækum, tímabundnum aðgerðum sem m.a. beindust að því að stórauka stuðning við rannsóknir, þróun og nýsköpun.

Í takt við þessar aðgerðir stjórnvalda mældist opinber stuðningur við rannsóknir og þróun hér á landi einn sá mesti meðal þjóða Evrópu og OECD-ríkja, sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Í mínum huga er stuðningur við rannsóknir og þróun innan fyrirtækja í formi skattfrádráttar eða endurgreiðslna ákaflega mikilvægur og ég hef fullan hug á að standa við það fyrirkomulag sem hefur í öllum megindráttum gengið mjög vel.

Hendum ekki barninu út

Aftur á móti hefur hlutfallsleg fjárfesting fyrirtækja og stofnana í rannsóknum og þróun farið lækkandi frá árinu 2021 þrátt fyrir aukin opinber framlög. Þetta hvetur stjórnvöld til að gera enn betur og vinna með fyrirtækjum og fjárfestum að því að tryggja að opinber stuðningur verði eins markviss og mögulegt er.Þá hefur komið fram gagnrýni á skattfrádrátt fyrirtækja, sem einhverjir telja að hafi kostað ríkissjóð of mikið á undanförnum árum. Það er nauðsynlegt að fara rækilega yfir þá gagnrýni, skerpa á skilyrðum fyrir stuðningi og gera skýrar kröfur um að hann skili sér. Það má hins vegar ekki verða til þess að barninu verði hent út með baðvatninu eða hamla þeim ávinningi sem hefur orðið til við þetta fyrirkomulag.Um leið og eðlilegt er að stuðningurinn sé háður skýrum skilyrðum þarf að tryggja að hann nýtist okkar mikilvægu vaxtarfyrirtækjum. Í því skyni hefur verið ákveðið að virkja heimild í lögum til að setja á sérstaka ráðgefandi fagnefnd í samráði við fjármálaráðuneytið og Samtök atvinnulífsins og iðnaðarins, til að vinna með Rannís í mati á umsóknum um skattfrádrátt vegna rannsókna og þróunar.

Andvirði þriggja ára á einu bretti

Ég ætla ekki að tíunda öll rökin um mikilvægi þessa stuðnings hér, en læt nægja að benda á að væntanleg skattgreiðsla fyrir hugverkaréttindi Kerecis samsvarar þriggja ára endurgreiðslustuðningi hins opinbera. Eitt dæmi sem sýnir ekki aðeins fram á mikilvægi nýsköpunar fyrir hagkerfið heldur jafnframt nauðsyn þess að tryggja hugverkaréttindi.

Hraðar samfélagslegar breytingar og tækniþróun á heimsvísu varpa einnig ljósi á mikilvægi þess að íbúar alls landsins taki þátt í uppbyggingu þekkingar og færni sem þarf að vera til staðar í nútíð og framtíð. Því er afar brýnt að þeir aðilar sem mynda vistkerfi nýsköpunar um land allt hafi aðgang að stuðningi stjórnvalda og sömuleiðis að stuðningur hins opinbera sé markviss og gagnsær. Með því að stuðla að blómlegu samstarfi atvinnulífs og háskóla hvetjum við enn fremur til þess að okkar fremsta fólk í rannsóknum og nýsköpun komi hugmyndum í vinnu innan atvinnulífsins.

Á síðustu árum hafa fjölmörg frumkvöðlasetur, þekkingarsetur og klasar verið sett á fót víðs vegar um landið og notið stuðnings frá bæði stjórnvöldum, sveitarfélögum og einkaaðilum. Hér er um öflugt starf að ræða sem mikilvægt er að styðja betur við svo það leiði til aukinnar verðmætasköpunar og atvinnuþróunar á forsendum viðkomandi svæða.

Atvinnustefna á grunni hugvits

Kröftugt nýsköpunarstarf er burðarás í áherslum stjórnvalda á uppbyggingu atvinnulífs sem byggir á þekkingu, hugviti og nýjum lausnum. Þetta er leiðarljós í nýrri atvinnustefnu stjórnvalda sem er leidd af forsætisráðherra og verður kynnt innan tíðar. Sem ráðherra nýsköpunar legg ég mig fram um að styðja við stefnuna með markvissum og skilvirkum stuðningi við nýsköpun, frá hugmynd til markaðar.

Meðal aðgerða sem menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytið hefur unnið að - og ég mun áfram beita mér fyrir - eru:

• Að styðja áfram við endurgreiðslur vegna rannsókna og þróunar, skýra reglur, framfylgja kröfum en umfram allt að styðja við þekkingarfyrirtækin sem skapa hér þúsundir starfa og gífurleg verðmæti.Að meta þátt nýsköpunar innan fyrirtækja við mat á umsóknum til endurgreiðslna til viðbótar við rannsóknir og þróun.
• Að tryggja stuðning við nýsköpunarferlið, styrkja samkeppnissjóði, áherslusjóði og innviðasjóð til að tryggja samfellu í stuðningi og að þeir styðji við mikilvæg samfélagsleg verkefni.
• Að styðja við samstarf háskóla og atvinnulífs til að rannsóknir og vísindi skili sér í hagnýtum verkefnum og fjölgun einkaleyfa á hugverkum.
• Að auka samstarf atvinnulífs og háskóla um þróun náms sem svarar þörfum framtíðarinnar.
• Að auka útflutningstekjur skapandi greina og samspil þeirra við aðrar hugvitsgreinar.
• Að byggja upp stafræna innviði og gervigreindarlausnir sem styðja við nýsköpun í atvinnulífi og framsækið rannsókna- og þróunarstarf.
• Að tryggja að öflug atvinnustefna stjórnvalda komist til framkvæmdar með áherslu á hugvit, nýsköpun og skapandi atvinnulíf.

Ég hlakka til að vinna áfram að öflugri nýsköpun. Hugvitið er eina auðlindin sem stækkar við það að hún sé virkjuð - þar eru óendanleg tækifæri.

Greinin birtist í Morgunblaðinu 14.3.2026