Ræða Kristrúnar Frostadóttur á ráðstefnu þjóðaröryggisráðs um upplýsingaóreiðu 18. júní 2026

Ræða Kristrúnar Frostadóttur á ráðstefnu þjóðaröryggisráðs um upplýsingaóreiðu 18. júní 2026

Góðir gestir,

Dear guests, - my speech is in Icelandic but before I begin I would like to extend my gratitude to our international guests who have travelled from abroad to join us. We greatly appreciate your presence and the contribution you have made to this important discussion today. Thank you. Takk.

Það er frábært að fá að vera hér með ykkur í dag og flytja lokaorðin á þessari ráðstefnu þjóðaröryggisráðs um lýðræði á tímum upplýsingaóreiðu.

Farið hefur fram mikilvæg umræða um þessa ógn hér í dag og ég fagna því mjög að efnt hafi verið til samtalsins, með öflugum sérfræðingum á sviði þjóðaröryggismála, fjölmiðla og fræðasamfélagsins, svo fátt eitt sé nefnt. Frábært framtak.

Ég hef nú gegnt embætti forsætisráðherra Íslands í rétt tæplega eitt og hálft ár. Ég hef oft haft á orði síðan þá að mér finnist ég hafa verið alltof mikið í útlöndum - og ég stend enn við það! En það á sér auðvitað eðlilegar skýringar.

Miklar vendingar hafa orðið á alþjóðasviðinu á mínum stutta tíma í embætti. Stríð hafa byrjað og önnur eldri geisa áfram. Virðingu fyrir alþjóðalögum virðist stundum kastað algjörlega til hliðar. Þetta eru róstusamir tímar. Við finnum öll fyrir því. Líka hér á Íslandi. Litlu, friðsælu eyjunni okkar á norðurhjara.

En augu heimsins beinast í auknum mæli að Norðurslóðum. Og þó að við hér á Íslandi séum lítil í stóra samhenginu erum við sannarlega ekki ónæm fyrir utanaðkomandi áhrifum og inngripi.

Ég held að við höfum öll tilhneigingu til að líta á smæð okkar sem ákveðið skjól. Og ekki að ástæðulausu. Samfélagið okkar er fámennt og náið. Fjarri alþjóðlegum átakalínum. Við þekkjum hvert annað vel. Við berum almennt mikið traust til náungans og stofnana. Boðleiðir eru stuttar.

Í smæð okkar er fólginn styrkur - en hún getur líka gert okkur berskjölduð.

Í litlu samfélagi þarf oft afar lítið til að hafa afgerandi áhrif á umræðu og anda. Ein villandi fullyrðing, ein misvísandi frásögn, eitt falsað myndband - allt getur þetta átt greiðari og hraðari leið inn í almannaróm á Íslandi en í fjölmennari samfélögum. Það sem alltaf væri jaðarumræða í stærra ríki getur orðið að margra daga fréttahring á landsvísu hér heima.

Við lifum í nákvæmlega sama stafræna veruleika og aðrar þjóðir. Erum raunar ein nettengdasta þjóð heims. Skoðum sömu samfélagsmiðlana úr smiðju sömu alþjóðlegu tæknirisanna. Tungumálið okkar er ekki lengur sama vörnin og áður gegn upplýsingaóreiðu erlendis frá - þökk sé tækniframförum er nú hægt að búa til sannfærandi efni á íslensku með litlum tilkostnaði.

Sérhæfð þekking til að bregðast við slíkri upplýsingaóreiðu er oft á fárra höndum í litlum samfélögum. Fjölmiðlar eru fáir og með takmörkuð mannaforráð. Og svo mætti lengi telja.

Við megum ekki líta á þetta sem einkavandamál erlendra ríkja. Ísland er ekki stikkfrí.

Upplýsingaóreiða er vissulega ekki nýtt fyrirbæri. Pólitískum áróðri, þar sem frjálslega er farið með sannleikann, hefur auðvitað verið beitt í gegnum áratugina - aldirnar, jafnvel. En í dag er þetta gert með allt öðrum hætti en áður. Og á allt öðrum skala.

Kerfisbundin dreifing á lygum og villandi upplýsingum. Bein íhlutun í kosningar og lýðræðislega ferla. Netárásir á mikilvæga innviði. Öllu er þessu haldið úti í krafti ógnarhraðra tæknibreytinga. Og þegar þróunin er svona hröð verður óhjákvæmilega erfiðara að sporna við henni. Mörkin á milli sannleika og áróðurs verða sífellt óskýrari.

Á sama tíma hefur pólitísk orðræða og upplýsingamiðlun á alþjóðavísu tekið afgerandi breytingum. Stjórnmálaöfl sem þrífast í umhverfi upplýsingaóreiðu, nýta sér hana jafnvel gagngert sjálf, hafa aflað sér mikils fylgis í löndum í kringum okkur. Og undir niðri kraumar þar yfirleitt mikil samfélagsleg ólga.

Mig langar að staldra aðeins við nákvæmlega þetta. Ólguna, ósættið og pirringinn, sem sannarlega eru víða til staðar.

Þessar tilfinningar verða ekki til í tómarúmi. Og þær stafa ekki bara af þessari nýju tegund orðræðu sem hefur haslað sér völl - þó að þetta séu vissulega stef líka úr fortíðinni, svo það sé sagt. Stórir hópar fólks upplifa, réttilega, að þeir hafi verið skildir eftir og að á þá sé ekki hlustað. Þeir upplifa að stjórnvöld hafi hreinlega gleymt þeim og þeirra hagsmunum.

Veruleikinn er sá að langvarandi gremja og ósætti af þessu tagi gerir fólk mun móttækilegra fyrir alls kyns áróðri. Og eðlilega snúa þessir hópar oft baki við stjórnvöldum og leita annað. Þeir leita til afgerandi radda í samfélaginu sem sýna þeim hlustun og skilning. Áhrifafólks sem talar til þeirra.

Við getum nefnilega ekki bara skellt skuldinni á tæknirisa, orðræðuna eða óvinveitt öfl frá útlöndum sem vilja grafa undan lýðræði. Þó að ég geri alls ekki lítið úr áhrifum þeirra - og mun raunar víkja frekar að þessu síðastnefnda hér rétt á eftir.

En, ég hef alltaf verið talsmaður þess að við lítum líka í eigin barm. Förum í kjarnann og veltum því raunverulega fyrir okkur hvaðan þessi undirliggjandi ólga kemur. Við megum ekki stinga höfðinu í sandinn. Við verðum að leggja okkur fram við að skilja og hlusta á þá sem upplifa sig utanveltu. Tala ekki niður til fólks - eða messa yfir þeim - heldur reyna eins og við getum að stuðla að breiðari sátt í mikilvægum, og oft erfiðum, málum. Og koma til móts við réttmætar áhyggjur.

Þannig pössum við best upp á lýðræðið - og allt það góða sem við eigum hérna saman.

Ég elska Ísland - ég segi þetta oft, enda er ég stolt af landinu. Og vel á minnst - gleðilegan 17. júní í gær! Það er auðvelt að vera stoltur Íslendingur þessa dagana. Við eigum frábært land.

Ísland er í fremstu röð þegar kemur að friði, jafnrétti, velsæld og lýðræði. Við höfum náð ótrúlegum árangri á næstum alla mögulega mælikvarða. Og það er til mikils að vinna fyrir okkur öll að við stöndum vörð um þennan dýrmæta árangur.

Eins og ég kom inn á hér áðan hafa víða orðið vendingar í pólitíkinni og samfélögunum í löndum í kringum okkur. Uppgangur ákveðinna afla verður oft á tíðum greiðari í krafti undirliggjandi óánægju og gremju með stjórnvöld. Flest þessara landa standa þó aftar Íslandi á fyrrnefndum mælikvörðum: ójöfnuður er víðast hvar mun meiri en hér og félagslegu kerfin veikari.

Vissulega þurfum við sem erum í stjórnmálum að líta í eigin barm, hvort verk okkar þjóni öllum. En við þurfum líka að vera á varðbergi gagnvart því að verið sé að flytja hingað inn ósætti að utan, sem oft byggir á vandamálum sem ekki eru nándar nærri því jafn stór á Íslandi. Og stundum jafnvel alls ekki til staðar hér heima.

Flytjum ekki inn orðræðu sem á við einhvern allt annan veruleika en okkar. Þar er ábyrgð stjórnvalda, kjörinna fulltrúa - og okkar allra sem einstaklinga - mikil.

***

Við megum heldur ekki loka augunum fyrir því að þetta er risastórt öryggismál fyrir Ísland allt. Erlend, óvinveitt ríki beita ubpplýsingaóreiðu og falsfréttamiðlun beinlínis í hernaði. Til þess einmitt að grafa undan lýðræði, trausti okkar til hvers annars, stofnana, vísindasamfélagsins og frjálsra og óháðra fjölmiðla. Og þegar þetta traust veikist verður samfélagið allt berskjaldaðra. Það er tilgangurinn: að taka af okkur það sem gerir okkur að góðu samfélagi.

Kjarni málsins er í lok dags þessI:

Við getum sannarlega leyft okkur að vera ósammála og tekist hressilega á. En við megum ekki leyfa utanaðkomandi spilliöflum að stýra landinu. Leyfum ekki sundrungu og tortryggni að hafa yfirhöndina. Hjálpumst að við að passa upp á allt það dýrmæta sem okkur hefur tekist að byggja hérna upp.

Saman erum við alltaf sterkust.

Að síðustu vil ég þakka þeim fjölmörgu sem komu að undirbúningi þessarar ráðstefnu. Ég vil einnig þakka þátttakendum sérstaklega fyrir þeirra fróðlegu erindi og umræður. Ég hefði viljað vera meira með ykkur hérna framan af - en þingstörfin riðla allri dagskrá þessa dagana.

And again - to our foreign guests. Your experience and unparalleled insight into one of the most critical challenges facing modern democracies has been invaluable.

Takk fyrir mig.