‘Een goede dialoog begint niet met de vraag of iemand voor of tegen is’

Nooit meer een kind dat geboren hoeft te worden met een ernstige erfelijke ziekte. Dankzij de DNA-techniek CRISPR-Cas komt die mogelijkheid steeds dichterbij. In Nederland is dat, net als in de meeste andere landen, nog verboden, maar de techniek ontwikkelt zich snel. Dat biedt kansen, maar roept ook fundamentele vragen op. Waar ligt de grens tussen behandelen en verbeteren? En hoe voorkomen we dat deze technologie ongelijkheid vergroot?

Daar moet je het als samenleving over hebben. De DNA dialogen gingen daarom met allerlei mensen in gesprek. Op 9 september wordt het project afgesloten met een minisymposium, de opening van de expositie én de promotie van Houtman. 'Mijn promotie is hiermee onderdeel van iets veel groters. Dat voelt heel bijzonder.'

Meerwaarde van een dialoog

Houtman hield zich tijdens haar onderzoek niet zozeer bezig met de vraag wat Nederlanders vinden, maar meer met de methode. Hoe zorg je dat mensen goed geïnformeerd hun mening over sleutelen aan DNA kunnen geven?

In vier jaar tijd liep ze mee bij tientallen DNA-dialogen verspreid over het land en kwam erachter dat mensen veel genuanceerder denken dan wordt aangenomen. Dat zag Houtman tijdens een bijeenkomst in De Machinist in Rotterdam. Twee deelnemers met een erfelijke aandoening bleken heel verschillend over sleutelen aan embryo-DNA te denken. De één wilde niet vooraf de toekomst van zijn kind beïnvloeden, de ander wilde zijn kinderen juist het lijden besparen dat hij zelf had ervaren. 'Ze begrepen heel goed waarom de ander die keuze maakte, ook al kwamen ze tot een andere conclusie.'

Volgens Houtman laat dit precies zien wat een goede dialoog oplevert. Niet omdat mensen elkaar overtuigen, maar omdat zichtbaar wordt welke waarden achter verschillende standpunten schuilgaan. Deelnemers veranderden na afloop lang niet altijd hun mening. Wel kregen ze meer begrip voor de afwegingen van anderen.

Een vragenlijst vertelt niet het hele verhaal

Die inzichten krijg je volgens Houtman niet boven tafel met alleen een enquête. Samen met collega-onderzoeker Wendy Geuverink analyseerde ze tientallen internationale studies waarin burgers werden bevraagd over nieuwe biotechnologie. Daaruit bleek dat de formulering en framing van vragen grote invloed hebben op de uitkomst. Veel mensen hebben nog geen uitgesproken mening over een technologie die volop in ontwikkeling is. Percentages voor- of tegenstanders zeggen daarom weinig over de waarden en afwegingen achter hun antwoord.

Een dialoog biedt veel meer ruimte voor twijfel en nuance. Mensen reageren op elkaars ervaringen en scherpen hun standpunt aan. Juist die wisselwerking maakt duidelijk welke waarden een rol spelen en geeft beleidsmakers informatie die een vragenlijst niet kan bieden.

Niet de doelgroep, maar de aanpak

Een andere belangrijke conclusie uit haar promotieonderzoek is dat het beperkte bereik van maatschappelijke dialogen vaak niet aan de doelgroep ligt, maar aan de gekozen methode. Daarom experimenteerden de onderzoekers met verschillende manieren om het gesprek toegankelijker te maken. Ze zochten mensen op plekken waar ze toch al kwamen, bijvoorbeeld op de markt, maar gebruikten ook theater, persoonlijke verhalen en herkenbare dilemma's om een abstract onderwerp als DNA-technologie invoelbaar te maken. Zo hoefden deelnemers niet eerst veel van de technologie te weten om erover mee te kunnen praten.

Uit haar onderzoek bleek bovendien dat kleine groepen vaak beter werken dan grote publieksbijeenkomsten. Mensen voelen zich sneller veilig om vragen te stellen en twijfels uit te spreken. Ook een goede moderator, duidelijke spelregels en voldoende basiskennis blijken belangrijk.

Breder inzetbaar

De inzichten uit De DNA dialogen bracht Houtman samen in het concept decision-readiness: de samenleving voorbereiden op keuzes die misschien pas over jaren gemaakt hoeven te worden, zodat beleidsmakers straks niet alleen weten wat technisch mogelijk is, maar ook welke waarden en zorgen leven in de samenleving.

Volgens Houtman reiken de lessen uit haar promotie veel verder dan DNA-technologie. Ook discussies over kunstmatige intelligentie en andere disruptieve technologieën vragen om nieuwe manieren om burgers te betrekken. 'Juist bij technologieën die zulke ingrijpende gevolgen kunnen hebben voor toekomstige generaties, is een goede maatschappelijke dialoog onmisbaar.'

Uiteindelijk begint zo'n gesprek volgens haar niet met een standpunt. 'Een goede dialoog begint niet met de vraag of iemand voor of tegen is, maar met nieuwsgierigheid naar waarom iemand denkt zoals hij of zij denkt.'

De proefschriftverdediging van Houtman is woensdag 9 september vanaf 15.30 uur ook online te volgen via deze link.

Erasmus MC Foundation

Een groot deel van ons werk is mogelijk dankzij donaties. Overweeg om ons te helpen met een donatie.