Het lijkt er steeds meer op dat in de oorlog tegen Iran het belang van geografie onderschat werd

Tijs ter Haar doet onderzoek naar maritieme geopolitieke en geo-economische vraagstukken en is als doctoraatsonderzoeker verbonden aan de Koninklijke Militaire School en de VUB.

Deze opinie verscheen oorspronkelijk in De Morgen.

Dat Iran de Straat van Hormuz zou kunnen afsluiten als geopolitiek drukmiddel is een scenario waar analisten al tijden rekening mee houden. Toch is dat precies de situatie waarmee de wereld nu geconfronteerd wordt door de Amerikaans-Israëlische oorlog tegen Iran. Het lijkt er dan ook steeds meer op dat in de oorlog tegen Iran het belang van geografie onderschat werd, en dat die onderschatting niet alleen tactische maar ook geo-economische gevolgen heeft.
De krijgsgeschiedenis heeft meermaals uitgewezen dat geografische knelpunten onverbiddelijk zijn, ook op zee. In 1805 leerden de Fransen en Spanjaarden van de Britse admiraal Horatio Nelson het gevaar van een nauwe zee kennen tijdens de Slag bij Trafalgar, en de Russen ondergingen in 1905 eenzelfde lot door toedoen van de Japanners in de Straat van Tsushima. Recenter nog liet de Oekraïense krijgsmacht zien dat je zelfs zonder aanzienlijke marine een besloten zee kan controleren, door met drones de Russische Zwarte Zeevloot te bedwingen.

Asymmetrische oorlogvoering

In de Straat van Hormuz zien we opnieuw hoe bepalend geografie kan zijn, en hoe een geografisch knelpunt met beperkte middelen kan worden uitgebuit. De VS mag dan torpedo's hebben en claimen de Iraanse marinevloot naar de zeebodem te hebben verwezen, toch berokkent Iran met drones en met explosieven geladen bootjes voldoende schade om het verkeer door de Straat van Hormuz te doen opdrogen.
Zulke asymmetrische oorlogvoering zal Iran de overwinning niet brengen, maar het stelt het regime wel in staat de kosten voor de VS op te drijven. Inmiddels wordt er door de leiders van de G7-landen gepraat over het escorteren van de commerciële scheepvaart met marineschepen. Dure militaire middelen om een dreiging het hoofd te bieden die Iran goedkoop en snel kan produceren, en bovendien vanaf eigen grondgebied kan inzetten.
Daarbij zijn de militaire kosten niet de enige kosten die Iran in de Straat van Hormuz oplegt aan het Westen. Hoewel men in een tijdperk van hyperconnectiviteit zou verwachten dat een enkel verstopt knooppunt wel omzeild kan worden, bewijst de oorlog in Iran dat ook de geglobaliseerde wereldeconomie onderhevig is aan geografische beperkingen.
Daarin schuilt de tweede laag van de Amerikaanse vergissing: naast een tactische inschattingsfout over de Straat van Hormuz als strijdtoneel, lijkt het erop dat het economische slagveld niet naar waarde werd geschat: een dubbele misvatting over het terrein waarop gevochten wordt.
De energiecrisis die is ontstaan door de oorlog in Iran verzwakt de VS. Niet alleen raken de stijgende brandstofprijzen Trumps eigen electoraat, ook worden de Amerikaanse oliereserves verder aangetast nu 172 van de beschikbare 415 miljoen vaten olie worden vrijgegeven om de olieprijzen te temperen.

Lachende derde

Internationaal boeten de VS ondertussen in aan politiek krediet. Bondgenoten rond de Perzische Golf zijn plots het doelwit van Iraanse raketaanvallen en zien hun belangrijkste export stilvallen. Partners die sterk afhankelijk zijn van olie- en gasimport, zoals India en Japan, worden hard geraakt. En Europa, dat na het Russisch gas nu ook de energietoevoer uit het Midden-Oosten ziet verdampen, moet toekijken hoe de VS eenzijdig de sancties op Russische olie opschort en de oorlogskas van Moskou spekt.
Tot slot kent dit verhaal nog een belangrijke lachende derde: China. Naast rijke binnenlandse steenkoolmijnen en grote strategische oliereserves heeft China de afgelopen jaren sterk ingezet op hernieuwbare energie, waardoor het tegenwoordig slechts een kwart van zijn energie importeert. Bovendien tonen scheepsdata aan dat aan China gelieerde schepen nog wél door de Straat van Hormuz varen, zij het beperkt.
China lijkt dus goed gepositioneerd om de impact van de oorlog in Iran het hoofd te bieden. En dat terwijl het land kan toekijken hoe het Westen lijdt en hoe zijn voornaamste geopolitieke rivaal zijn militaire, financiële en politieke kruit verschiet boven de golven van de Straat van Hormuz.
Naast het feit dat de VS dus zelf economische klappen incasseren én opnieuw belangrijke bondgenoten van zich vervreemden, lijkt het erop dat China relatief sterker uit deze crisis zal komen dan het Westen. Zodoende komt het onderschatten van de Straat van Hormuz als geo-economisch knelpunt de VS op meerdere fronten duur te staan.