Zonder sterke gemeenschappen blijft preventie kwetsbaar: lessen van SamenWelZijn

Onderzoekers van het Athena Instituut aan de Vrije Universiteit Amsterdam hebben het driejarige project 'SamenWelZijn' afgerond, waarin is onderzocht hoe lokale gemeenschappen kunnen bijdragen aan het welzijn. Het project bracht onderzoekers, bewoners en professionals uit de gemeenschap samen om te onderzoeken welke rol zorgzame en hechte gemeenschappen spelen in het welzijn van mensen, en hoe benaderingen zoals 'Welzijn op Recept' kunnen aansluiten bij bestaande troeven en sterke punten in lokale gemeenschappen.

De maatschappelijke waarde van verbindend werk
Sociale banden en een gevoel van verbondenheid zijn belangrijk voor het welzijn van mensen. Toch ontstaan deze banden niet vanzelf en blijven ze ook niet vanzelf bestaan. Ze worden voortdurend opgebouwd en in stand gehouden door middel van verbindend werk.

Een centraal inzicht van SamenWelZijn is de sleutelrol van dergelijk 'verbindend werk': de dagelijkse handelingen en houdingen waarmee bewoners, vrijwilligers en wijkprofessionals mensen helpen zich welkom te voelen, mogelijkheden voor ontmoetingen creëren en relaties binnen gemeenschappen koesteren. Dit kan het organiseren van activiteiten inhouden, maar ook luisteren, aanwezig zijn en in de loop van de tijd vertrouwen opbouwen.

Dit verbindend werk speelt een sleutelrol bij het opbouwen en in stand houden van het sociale weefsel van de wijken Bospoort (Ede) en Geuzenveld-Slotermeer (Amsterdam). Het helpt bij het creëren van de relaties, netwerken en gastvrije omgevingen waardoor mensen een gevoel van verbondenheid en sociale samenhang kunnen ontwikkelen.

Dit heeft ook bredere maatschappelijke implicaties voor de manier waarop preventie en welzijn worden georganiseerd. Hoewel individueel gerichte benaderingen van welzijn, zoals 'social prescribing', een belangrijke rol spelen, hangt de potentiële blijvende sociale verbondenheid ook af van de sociale netwerken, buurtinitiatieven en gastvrije plekken die lokaal beschikbaar zijn. De onderzoekers pleiten er daarom voor om verbindend werk te erkennen als een maatschappelijke waarde op zich en te investeren in de mensen, plekken en samenwerking die nodig zijn om dit in stand te houden.

Van deelname naar erbij horen
Deelnemen aan activiteiten betekent niet automatisch dat iemand zich erbij hoort. SamenWelZijn heeft daarom ook onderzocht hoe de stap van deelname naar erbijhorenkan worden ondersteund: het vinden van een plek waar iemand zich welkom voelt, betekenisvolle relaties opbouwt en deel kan uitmaken van een sociaal netwerk.

'Social prescribing' (in Nederland: Welzijn op Recept) diende als een belangrijk uitgangspunt voor dit onderzoek. Het stelt professionals in de eerstelijnszorg in staat om mensen met psychosociale klachten door te verwijzen naar een welzijnscoach, die hen helpt bij het verkennen van activiteiten, sociale contacten en mogelijkheden die kunnen bijdragen aan hun welzijn.

Onderzoekers hebben onderzocht hoe welzijnscoaches, bewoners en andere professionals in de gemeenschap nauwer kunnen samenwerken met sociale netwerken en initiatieven die al binnen gemeenschappen aanwezig zijn. Dit houdt in dat er verder wordt gekeken dan alleen een doorverwijzing naar een activiteit, en dat de nadruk ligt op de relaties en gastvrije omgevingen die kunnen helpen om sociale verbondenheid te laten groeien en stand te houden.

Samen onderzoeken en leren
De bevindingen kwamen voort uit een participatieve actieonderzoeksaanpak, waarbij buurtbewoners, buurtinitiatieven, professionals uit de gemeenschap en onderzoekers gedurende het hele onderzoeksproces samenwerkten. Door middel van interviews, buurtwandelingen en creatieve workshops verkenden zij verschillende perspectieven op welzijn, zorgzame gemeenschappen en mogelijkheden voor lokale verandering.

Door participatief actieonderzoek te combineren met agentgebaseerde modellering en gebruik te maken van de complexiteitstheorie, onderzocht het project hoe interacties tussen individueel welzijn, buurtdynamiek en lokale contextuele factoren elkaar kunnen beïnvloeden.

Samen leverden deze benaderingen inzichten op in de relatie tussen welzijn, sociale relaties en de buurtomgeving. Ze tonen aan dat welzijn niet alleen op individueel niveau kan worden begrepen, maar ook wordt gevormd door de sociale en lokale omgevingen waarin mensen leven.

Hulpmiddelen voor praktijk en beleid
De bevindingen van SamenWelZijn zijn verwerkt in publicaties en praktische hulpmiddelen voor bewoners, maatschappelijke organisaties, professionals en beleidsmakers. Deze hulpmiddelen bieden praktische instrumenten om verbindend werk en sociale verbondenheid in lokale gemeenschappen te versterken:

• Weef Werk - maakt verbindend werk zichtbaar aan de hand van praktijkverhalen.
• Verbonden buurten, sterker welzijn - een beleidsnota die de aandacht vestigt op verbindend werk als een op zichzelf staand doel dat erkenning en investeringen verdient.
• Van meedoen naar erbij horen - een inspiratiebrochure voor welzijnscoaches over het bevorderen van duurzame sociale verbondenheid in de buurt.
• Krachten Bundelen in de Buurt - een werkboek met activiteiten voor buurtverbinders, bewoners en buurtprofessionals.

De maatschappelijke bijdrage van SamenWelZijn ligt daarom niet alleen in het genereren van nieuwe kennis, maar ook in het zichtbaar maken en erkennen van het werk dat nodig is om zorgzame en verbonden buurten te ontwikkelen. De bevindingen bieden bewoners, professionals en beleidsmakers praktische manieren om voort te bouwen op bestaande sterke punten en relaties binnen buurten en om niet alleen participatie, maar ook een gevoel van erbij horen centraal te stellen in de inspanningen ter ondersteuning van welzijn.

Het project wordt gefinancierd door ZonMw. De publicaties en praktische hulpmiddelen zijn te downloaden op de project website.